باب وجوب دانش و آموختن آن و تشويق بدان

أَخْبَرَنَا مُحَمّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْفَارِسِيّ عَنْ عَبْدِ الرّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ :
قَالَ رَسُولُ اللّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلّ مُسْلِمٍ أَلَا إِنّ اللّهَ يُحِبّ بُغَاةَ الْعِلْمِ‏

1. رسول خدا (ص) فرمود : دانشجوئى بر هر مسلمانى واجب است ، همانا خدا دانشجويان را دوست دارد.
اصول كافى ج : 1 ص 35 رواية 1

مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ ، عَنْ مُحَمّدِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللّهِ الْعُمَرِيّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ : طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ

2. حضرت صادق عليه السلام فرمود : دانش جوئى واجب است.
اصول كافى جلد 1 ص 35 رواية 2

عَلِيّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرّحْمَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ سُئِلَ أَبُوالْحَسَنِ ع هَلْ يَسَعُ النّاسَ تَرْكُ الْمَسْأَلَةِ عَمّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ ؟ فَقَالَ لَا

3. از حضرت ابوالحسن عليه السلام سؤال شد كه : مردم را مى ‏رسد كه از آنچه نياز دارند نپرسند ؟ فرمود : نه.
اصول كافى جلد 1 صفحه 35 رواية 3

 عَلِيّ بْنُ مُحَمّدٍ وَ غَيْرُهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السّبِيعِيّ عَمّنْ حَدّثَهُ قَالَ : سَمِعْتُ : أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ :
أَيّهَا النّاسُ اعْلَمُوا أَنّ كَمَالَ الدّينِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَيْنَكُمْ وَ ضَمِنَهُ وَ سَيَفِي لَكُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ

4. امير المؤمنين عليه السلام مى ‏فرمود :
اى مردم بدانيد كمال دين طلب علم و عمل بدانست ، بدانيد كه طلب علم بر شما از طلب مال لازم ‏تر است زيرا مال براى شما قسمت و تضمين شده. عادلى (كه خداست) آن را بين شما قسمت كرده و تضمين نموده و به شما مى ‏رساند ولى علم نزد اهلش نگهداشته شده و شما مأموريد كــه آن را از اهلش طلب كنيد ، پس آنرا بخواهيد.
كتاب كافى جلد 1 ص 35 رواية 4

عِدّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدٍ الْبَرْقِيّ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُوعَبْدِ اللّهِ ع قَالَ رَسُولُ اللّهِ ص :
طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ ، قَالَ أَبُوعَبْدِ اللّهِ ع قَالَ رَسُولُ اللّهِ ص :
طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلّ مُسْلِمٍ أَلَا وَ إِنّ اللّهَ يُحِبّ بُغَاةَ الْعِلْمِ‏

5. پيغمبر (ص) فرمود : طلب علم واجب است.
و در حديث ديگر فرمود : طلب علم بر هر مسلمانى واجب است. همانا خدا دانشجويان را دوست دارد.
اصول كافى جلد 1 صفحه 36 رواية 5

عَلِيّ بْنُ مُحَمّدِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ ع يَقُولُ :
تَفَقّهُوا فِي الدّينِ فَإِنّهُ مَنْ لَمْ يَتَفَقّهْ مِنْكُمْ فِي الدّينِ فَهُوَ أَعْرَابِيّ‏ٌ إِنّ اللّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ لِيَتَفَقّهُوا فِي الدّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلّهُمْ يَحْذَرُونَ

6. على بن أبى حمزه گويد شنيدم كه حضرت صادق عليه السلام مى ‏فرمود : دين را خوب بفهميد زيرا هر كه دين را خوب نفهمد مانند صحراگرد است. خداوند در كتابش مى ‏فرمايد (124 سوره ‏9) «تا در امر دين دانش اندوزند و چون بازگشتند قوم خود را بيم دهند شايد آنها بترسند.»
اصول كافى جلد 1 صفحه 36 رواية 6

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرّبِيعِ عَنْ مُفَضّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ ع يَقُولُ :
عَلَيْكُمْ بِالتّفَقّهِ فِي دِينِ اللّهِ وَ لَا تَكُونُوا أَعْرَاباً فَإِنّهُ مَنْ لَمْ يَتَفَقّهْ فِي دِينِ اللّهِ لَمْ يَنْظُرِ اللّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَمْ يُزَكّ لَهُ عَمَلًا

7. مفضل گويد از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى‏ فرمود : بـر شما باد كه در دين خدا دانشمند شويد و صحراگرد نباشيد زيــرا آنكه در ديــن خـــدا دانشمند نشود خـدا روز قيامت به او توجه نكند و كردارش را پاكيزه نشمارد.
اصول كافى جلد 1 ص 36 رواية 7

مُحَمّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرّاجٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ :
لَوَدِدْتُ أَنّ أَصْحَابِي ضُرِبَتْ رُءُوسُهُمْ بِالسّيَاطِ حَتّى يَتَفَقّهُوا

8. و فرمود : مى ‏خواهم با تازيانه بر سر اصحابم بزنند تا دين را خوب به فهمند.
اصول كافى جلد 1 ص 36 رواية 8

عَلِيّ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَمّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ قَالَ :
لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ رَجُلٌ عَرَفَ هَذَا الْأَمْرَ لَزِمَ بَيْتَهُ وَ لَمْ يَتَعَرّفْ إِلَى أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ قَالَ فَقَالَ كَيْفَ يَتَفَقّهُ هَذَا فِي دِينِهِ‏

9. مردى به امام صادق عليه السلام عرض كرد : قربانت ، مــردي اسـت كــه امــر امــامـت را شناخته و در خانه نشسته و با هيچ يك از برادران ديني اش آشنائى ندارد ؛ فرمود : اين مرد چگونه دينش را مى ‏فهمد ؟
كتاب كافى جلد 1 ص 36 رواية 9

باب توصيف و فضيلت علم و فضل دانشمندان‏

مُحَمّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَ عَلِيّ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُبَيْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ الدّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ الْوَاسِطِيّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع قَالَ : دَخَلَ رَسُولُ اللّهِ ص الْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَةٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ مَا هَذَا فَقِيلَ عَلّامَةٌ فَقَالَ وَ مَا الْعَلّامَةُ فَقَالُوا لَهُ أَعْلَمُ النّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا وَ أَيّامِ الْجَاهِلِيّةِ وَ الْأَشْعَارِ الْعَرَبِيّةِ قَالَ فَقَالَ النّبِيّ ص ذَاكَ عِلْمٌ لَا يَضُرّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ ثُمّ قَالَ النّبِيّ ص إِنّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنّةٌ قَائِمَةٌ وَ مَا خَلَاهُنّ فَهُوَ فَضْلٌ‏

1. امام هفتم عليه السلام فرمود :
چون رسول خدا (ص) وارد مسجد شد ديد جماعتى گرد مردى را گرفته ‏اند ، فرمود : چه خبر است ؟
گفتند : علامه ‏اى است. فرمود : علامه يعنى چه ؟
گفتند : داناترين مردم است به دودمان عرب و حوادث ايشان و به روزگار جاهليت و اشعار عربى.
پيغمبر فرمود : اينها علمى است كـــه نـادانش را زيانى ندهد و عـالمش را سودى نبخشد سپس فرمود : همانا علم سه چيز است : آيه محكم ، فريضه عادله ، سنت پابرجا ، و غير از اين فضل است.
اصول كافى جلد 1 صفحه 37 روايه 1

شرح :
در بيان اين حديث شريف اشاره به چند نكته لازم است :
اول كلمه (علم) در معانى مختلفى بكار مى ‏رود :
1- به معنى قطع و يقين مانند (مالهم بذلك من علم ان هم الا يظنون) يعنى به آن يقين ندارند تنها گمان مى ‏كنند.
2- به معنى مطلق دانستن در برابر جهل و نادانى مانند (هل يستوى الذين يعلمون والذين لا يعلمون) مگر دانندگان با نادانان برابرند ؟
3- به معنى دانستن قــواعــد و كلياتى كه بر مصاديق و جزئياتش تطبيق كند چنانكه گويد : علم منطق ، فلسفه، فقه ، اصول، پيداست كه كلمه (علم) در اين حديث شريف به معنى دوم و سوم مناسب است.
دوم - علم از نظر هاى گوناگون تقسيمات مختلف و گوناگونى دارد مانند العلم علمان : مطبوع و مسموع :
العلم علمان : علم الابدان و علم الاديان علم بر دو قسم است : عـلـم غيب و شهود علم بر چهار قسم است كه در حديث 134 در همين كتاب بيان مى ‏شود گاهى علم را از نظر سود و زيان تقسيم مى ‏كنند مانند : لا خير فى علم لا ينفعو. علمى كه سود ندهد خير ندارد و مانند همين حديث شريف كــه عـلـم را از اين نظر تقسم نموده و علم سودمند سه قسم شمرده شده است.
سوم‏ شخصى كه راجع به علم يا هر موضوعى سخن مى ‏گويد موقعيت و مسؤليتش در مـعـنـى سخنش تـــأثـيـر مـى ‏كـنـد پـس بايد در مقام تفسير و بيان سخنش موقعيت و مسؤليت او را در نظر گرفت مثلا كلمه (آية و آيات يا آيه محكمه و آيات محكمات) در 232 مورد از قرآن و 17 مورد از نهج البلاغه ذكـــر شـده است و در تـمام اين موارد به معنى آيه قرآن يا نشانه‏ اى كه از آن به خدا پى‏ برند يا مطلق نشانه به كار رفته است ، در صورتي كه همين كلمه را اگـر ابن سينا و ملاصدرا بدون قرينه ذكر كنند معنى برهان منطقى و صغرى و كبرى صحيح از آن فهميده مى ‏شود و چون اين كلمه را يك دانشمند طبيعى استعمال كند معنى فرمول آزمايش شده از آن تبادر مى ‏كند.
اكنون با ملاحظه اين سه مقدمه و تفكر در صدر و ذيل اين حديث شريف بايد بگوئيم كــه (عـلـم سـودمـند از نظر پيغمبر بر سه قسم است ، شارحين بصير و روشنفكر اصول كافى تمام اين نكات را اگر چه تسريح نكرده ‏اند در نظر گرفته و اين حديث را بيان و توضيح داده ‏انــد عـــارف خبير و دانشمند بـصـيـر مـرحوم فيض كاشانى چنين می فرمايد : پيغمبر (ص) با جمله (لا يضر من جهله) به مردم فهمانيد كـه معلومات اين شخص كه علامه ‏اش مى ‏خوانيد در حقيقت علم نيست بلكه علم حقيقى آن است كه دانستن براى معاد و قيامت مفيد باشد و ندانستنش در آن روز زيان دهد نه آنچه را كه عوام مردم بپسندند و وسيله جمع مال شود. آنـگـاه علم سودمند در نظر شرع را بيان كرده و به سه قسم منحصر نموده است : 1- آية محكمة كه به اصول عقايد اشاره دارد زيرا براهين آن آيات محكمات جهان و قرآن كــريــم است و در قرآن دلايل مبداء و معاد به لفظ (آيه و آيات) بسيار ذكر شده است و فريضة عادلة اشاره به علم اخلاق است كه خوبش از لشكر عـقل و بدش از لشكر جهل است و بر انسان فريضه (واجب) است كه لشكر عقل را داشته باشد و از لشكر جهل تهى باشد و عدالت آن كنايه از حــد وسط بين افراط و تفريط است و سنة قائمة اشاره به احكام شريعت يعنى مسائل حلال و حرام دارد و انحصار علوم دينى به اين سه قسم معلوم است و اين كتاب كافى هم مشتمل بر همين سه علم است و با سه نشأة انسانيت مطابق است يعنى علم اصول عقايد براى عقلش و علم اخلاق براى جان و دلش و حلال و حرام براى بدن او مى ‏باشد.)
مرحوم ملاصدرا و مجلسى همين تفاسير را عينا يا با اختلاف در عموم و خصوص از جمله اقوال و وجوه شمرده ‏اند و نيز اين بيان را مفسرين در آيه كريمه «يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة» با اندكى فرق ذكر مى ‏كنند ، شيخ طوسى از قول قتاده مى ‏فرمايد مراد به حكمت سنت است ، در حــديــث 134 امــــام صادق عليه السلام مى ‏فرمايد : همه علم مردم را چهار قسم ديدم : اول اينكه خداى تو را بشناسى دوم بدانى چه مصالحى در ساختن تو بكار برده بدانى از تـو چه خواسته. چهارم آنچه تو را از دينت خارج كند بشناسى ، و خلاصه علم مفيد از نظر قــرآن و پيغمبر و امــام صــادق در اطراف همين مطالب دور مى ‏زند و علوم ديگر در آنها زياديست چنانچه در اين حديث پيغمبر فرموده : بود و نبودش سود و زيانى ندارد.
صدرالمتألهين (ره) در اينجا بحث مربوطى مطرح كرد مى ‏گويد :
علم يعنى شناختن و دانستن چيزى همانطور كه هست و اين از صفات خداوند است پس چگونه مى‏ شود چيزى علم باشد و زيـادى و ناپسند باشد خلاصه سخنش اينكه : دانستن هر چيز بهتر از ندانستن آن است پس چگونه در اين روايت فقط سه علم را خوب دانسته و بقيه را بد ، آنگاه پاسخى مفصل مـى ‏گـويد كه خلاصه ‏اش اين است :
نكوهش علم به واسطه خود علم و دانستن چيزى نيست بلكه به جهت نتايج زيانبخشى است كه با خود عالم يا به ديگران مى ‏رسد مــانـنـد عـلـم جـادو و شعبده و طلسمات به وسيله آن بين زن و شوهر جدايى مى ‏اندازند و مانند علم نجوم و هيئت كه به استثناى قسمت مفيد آن بيشترش تضييع عـمـر و وقت بيهوده گذرانيدن و احتمال و تخمينى ياد گرفتن است و يا مانند علوم حقيقى غامض و مشكل كه فهم انسان طاقت درك آن را ندارد مانند بحث قضا و قدر الهى.

مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ (ع) قَـالَ : إِنّ الْعُـلَـمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَ ذَاكَ أَنّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً وَ إِنّمَا أَوْرَثُوا أَحَـادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً فَانْظُرُوا عِلْمَكُمْ هَذَا عَمّنْ تَأْخُذُونَهُ فَإِنّ فِينَا أَهْلَ الْبَيْتِ فِي كُلّ خَلَفٍ عُدُولًا يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِينَ وَ تَأْوِيلَ الْجَاهِلِينَ

2. امام صادق عليه السلام فرمود :
دانشمندان وارثان پيغمبرانند براى اينكه پيغمبران پول طلا و نقره به ارث نگذارند و تنها احاديثى از احاديثشان بــه جــاى گذارند هر كه از آن احاديث برگيرد بهره بسيارى بر گرفته است. پس نيكو بنگريد كه اين علم خود را از كه مي گيريد ، زيرا در خاندان ما اهل بيت در هر عصر ، جانشينان عادلى هستند كه تغيير دادن غاليان و به خود بستگى خرابكاران و بد معنى كردن نادانان را از دين برمى‏ دارند.
اصول كافى جلد 1 ص 39 رواية 2

شرح :
خرابكارى در دين طبق اين روايت سه گونه است :
1- كلمه يا جمله قرآن و حديث را به نفع و سليقه خويش تغيير دادن و اين عمل گاهى از غلاة و مسلمين كاسه از آش داغ تر سر مى زند.
2- كسانى كه مسلمان و متدين نيستند خود را به اسلام و دين ببندند يا مطلبى كه از دين نيست به دين نسبت دهند.
3- قرآن و حديث را از معنى حقيقى خود برگردانيده و طبق سـلـيـقـه شـخـص خـويـش مـعـنـى كنند. و در هــر دوره امـامان يا علماى عادلى هستند كه از اين اعمال جلوگيرى كنند.

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ مُعَلّى بْنِ مُحَمّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيّ‏ٍ الْوَشّاءِ عَنْ حَمّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ : إِذَا أَرَادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَقّهَهُ فِي الدّينِ

3. و فرمود : چون خدا خير بنده ‏اى خواهد او را در دين دانشمند كند.
اصول كافى جلد 1 صفحه 39 رواية 3

مُحَمّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيّ بْنِ عَبْدِ اللّهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ :
الْكَمَالُ كُلّ الْكَمَالِ التّفَقّهُ فِي الدّينِ وَ الصّبْرُ عَلَى النّائِبَةِ وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ

4. امام باقر عليه السلام فرمود : كمال انسان و نهايت كمالش دانشمند شدن در دين و صبر در بلا و اقتصاد در زندگى است.
اصول كافى جلد 1 ص 39 رواية 4

مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ : الْعُلَمَاءُ أُمَنَاءُ وَ الْأَتْقِيَاءُ حُصُونٌ وَ الْأَوْصِيَاءُ سَادَةٌ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى الْعُلَمَاءُ مَنَارٌ وَ الْأَتْقِيَاءُ حُصُونٌ وَ الْأَوْصِيَاءُ سَادَةٌ

5. امام صادق عليه السلام فرمود :
دانشمندان امين اند و پرهيزگاران دژها و جانشينان سروران و روايت ديگر دانشمندان برج هاى نورافكن و پرهيزگاران دژها و جانشينان سرورانند.
اصول كافى جلد 1 ص 39 رواية 5

أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ حَسّانَ عَنْ إِدْرِيسَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْكِنْدِيّ عَنْ بَشِيرٍ الدّهّانِ قَالَ قَالَ : أَبُوعَبْدِ اللّهِ (ع) : لَا خَيْرَ فِيمَنْ لَا يَتَفَقّهُ مِنْ أَصْحَابِنَا يَا بَشِيرُ إِنّ الرّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا لَمْ يَسْتَغْنِ بِفِقْهِهِ احْتَاجَ إِلَيْهِمْ فَإِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِمْ أَدْخَلُوهُ فِي بَابِ ضَلَالَتِهِمْ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ

6. حضرت صادق عليه السلام به بشير فرمود :
هر يك از اصحاب ما كه فهم دين ندارد خيرى ندارد ، اى بشير هر مردى از ايشان كه از نظر فهم دين بى ‏نياز نباشد به ديگران نياز پيدا مى ‏كند و چـون بـه آنها نيازمند شد او را در گمراهى خويش وارد كنند و او نفهمد.
اصول كافى جلد 1 ص 40 رواية  6

عَلِيّ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النّوْفَلِيّ عَنِ السّكُونِيّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ (ع) عَنْ آبَائِهِ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللّهِ (ص) : لَا خَيْرَ فِي الْعَيْشِ إِلّا لِرَجُلَيْنِ عَالِمٍ مُطَاعٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ

7. رسول خدا (ص) فرمود :
در زندگى جز براى دو نفر خيرى نيست : عالمى كه فرمانش برند و شنونده نگهدار (آنكه چون مطلبى از دين شنيد حفظ كند و عمل نمايد.)
اصول كافى جلد 1 صفحه 40 رواية  7

عَلِيّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (ع) قَالَ :
عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ

8. امام باقر عليه السلام فرمود : عالمى كه از علمش بهره برد (يا بهره برند) بهتر از هفتاد هزار عابد است.
اصول كافى جلد 1 ص 40 رواية 8

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمّارٍ قَالَ :
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ (ع) رَجُلٌ رَاوِيَةٌ لِحَدِيثِكُمْ يَبُثّ ذَلِكَ فِي النّاسِ وَ يُشَدّدُهُ فِي قُلُوبِهِمْ وَ قُلُوبِ شِيعَتِكُمْ وَ لَعَلّ عَابِداً مِنْ شِيعَتِكُمْ لَيْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرّوَايَةُ أَيّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الرّاوِيَةُ لِحَدِيثِنَا يَشُدّ بِهِ قُلُوبَ شِيعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ

9. معاويه بن عمار گويد : به امام صادق عليه السلام عرض كردم : مــردى است كـه از شما روايت بسيار نقل كند و ميان مردم انتشار دهد و آن را در دل مردم و دل شيعيانتان استوار كند و شايد عابدى از شيعيان شما باشد كه در روايت چون او نباشد كداميك بهترند ؟
فرمود : آنكه احاديث ما را روايت كند و دل هاى شيعيانمان را استوار سازد از هزار عابد بهتر است.
اصول كافى جلد 1 ص 40 رواية  9

باب انواع مردم

عَلِيّ بْنُ مُحَمّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السّبِيعِيّ عَمّنْ حَدّثَهُ مِمّنْ يُوثَقُ بِهِ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ (ع) يَقُولُ :
إِنّ النّاسَ آلُوا بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ ص إِلَى ثَلَاثَةٍ آلُوا إِلَى عَالِمٍ عَلَى هُدًى مِنَ اللّهِ قَدْ أَغْنَاهُ اللّهُ بِمَا عَلِمَ عَنْ عِلْمِ غَيْرِهِ وَ جَاهِلٍ مُدّعٍ لِلْعِلْمِ لَا عِلْمَ لَهُ مُعْجَبٍ بِمَا عِنْدَهُ قَدْ فَتَنَتْهُ الدّنْيَا وَ فَتَنَ غَيْرَهُ وَ مُتَعَلّمٍ مِنْ عَالِمٍ عَلَى سَبِيلِ هُدًى مِنَ اللّهِ وَ نَجَاةٍ ثُمّ هَلَكَ مَنِ ادّعَى وَ خَابَ مَنِ افْتَرَى‏

1. امير مؤمنان عليه السلام مى ‏فرمود :
پس از رسول خدا (ص) مردم به سه جانب روى آورند :
1- به عالمى كه رهبرى خدايى داشت و خدا او را به آنچه مى ‏دانست از علم ديگران بى ‏نياز ساخته بود (قطعا ايــن عـالـم خود آن حضرت بود و آن مردم سلمان و مقداد و ابوذر و امثال آنها)
2- به نادانى كه مدعى علم بود و علم نداشت ، به آنچه در دست داشت مغرور بود ، دنيا او را فريفته بود و او ديگران را.
3- به دانش آموزى كه دانش خود را از عالمى كه در راه هدايت خدا و نجات گام برداشته پس آنكه ادعــا كـرد هلاكت شد و آنكه دروغ بست نوميد گشت.
اصول كافى جلد 1 ص 41 رواية 1

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمّدٍ الْأَشْعَرِيّ عَنْ مُعَلّى بْنِ مُحَمّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيّ‏ٍ الْوَشّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ سَالِمِ بْنِ مُكْرَمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ (ع) قَالَ النّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ وَ مُتَعَلّمٌ وَ غُثَاءٌ

2. امام صادق عليه السلام فرمود : مردم سه دسته ‏اند دانشمند و دانشجو و خاشاك روى آب.
(كه هر لحظه آبش به جانبى برد مانند مردمى كه چون تعمق دينى ندارند هر روز به كيشى گروند و دنبال صدايى برآيند.)
اصول كافى جلد 1 صفحه 41 رواية 2

مُحَمّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمّدٍ عَنْ عَلِيّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثّمَالِيّ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ ع اغْدُ عَالِماً أَوْ مُتَعَلّماً أَوْ أَحِبّ أَهْلَ الْعِلْمِ وَ لَا تَكُنْ رَابِعاً فَتَهْلِكَ بِبُغْضِهِمْ

3. و آن حضرت به أبى حمزه فرمود :
يا دانشمند باش و دانشجو و يا دوستدار دانشمندان و چهارمى (يعنى دشمن اهل علم) مباش كه به سبب دشمنى آنها هلاك شوى.
اصول كافى جلد 1 ص 41 روايه 3

عَلِيّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَغْدُو النّاسُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ عَالِمٍ وَ مُتَعَلّمٍ وَ غُثَاءٍ فَنَحْنُ الْعُلَمَاءُ وَ شِيعَتُنَا الْمُتَعَلّمُونَ وَ سَائِرُ النّاسِ غُثَاءٌ

4. و فرمود : مردم به سه دسته شوند : دانشمند و دانشجو و خاشاك روى آب ، ما دانشمندانيم و شيعيان ما دانشجويان و مردم ديگر خاشاك روى آب.
اصول كافى جلد 1 ص 41 رواية 4

باب ثواب دانشمند و دانشجو

1. رسول خدا (ص) فرمود :
كسي كه در راهى رود كــه در آن دانشى جــويد خدا او را به راهى سوى بهشت برد ، همانا ، فرشتگان با خرسندى بال هاى خويش به راه دانشجو فرو نهند و اهل زمين و آسمان تا برسد به ماهيان دريا براى دانشجو آمرزش طلبند و برترى عالم بر عابد مانند برترى ماه شب چهارده است بر ستارگان ديگر و علما وارث پيامبرانند زيرا پيامبران پول طلا و نقره به جاى نگذارند بلكه دانش بجاى گذارند ، هر كه از دانش ايشان برگيرد بهره فراوانى گرفته است.

2. امام باقر عليه السلام فرمود : آنكه از شما شيعيان به ديگرى علم آموزد مزد او به مقدار مزد دانشجو است با قدرى بيشتر ، پس از دانشمندان دانش آموزيد و آنرا به برادران دينى خود بياموزيد چنانچه دانشمندان به شما آموخته ‏اند.

3. ابو بصير گويد شنيدم كه امام صادق عليه السلام مى ‏فرمود :
كسى كه به ديگرى چيزى آموزد براى اوست مثل پاداش كسى كه به آن عمل كند.
عرض كردم : اگــر بـاز بــه ديـگـرى آموزد همين پاداش براى او هست ؟ فرمود : اگر به همه مردم بياموزد همان ثواب درباره او جارى است ، گفتم : اگر چه معلم بميرد فرمود : اگر چه بميرد.

4. حضرت باقر عليه السلام فرمود : هركه به مردم درى از هدايت آموزد مثل پاداش ايشان دارد بـدون اينكه از پــاداش آنها چيزى كـم شود و كسى كـه به مردم درى از گمراهى آموزد مثل گناه ايشان دارد بدون اينكه از گناه آنها چيزى كم شود.

5. امام چهارم عليه السلام فرمود : اگر مردم بدانند در طلب علم چه فايده ‏اي است آن را مـى ‏طلبند اگــر چــه با ريختن خون دل و فرو رفتن در گرداب ها باشد. خداوند تبارك و تعالى به دانيال وحى فرمود كه : منفورترين بندگان مــن نزد من نادانى است كــه حــق علما را سبك شمرد و پيروى ايشان نكند و محبوب ترين بندگانم پرهيزكارى است كه طالب ثواب بزرگ و ملازم علماء و پيرو خويشتن‏داران و پذيرنده حكما باشد.

6. حفص گويد امام صادق عليه السلام به من فرمود :
هر كه براى خدا علم را بياموزد و بدان عمل كند و بـه ديگران بياموزد در مقام هاى بلند آسمان ها عظيمش خوانند و گويند : آموخت براى خدا ، عمل كرد براى خدا ، تعليم داد براى خدا.

باب صفت علماء

1. امام صادق عليه السلام مى‏ فرمود :
دانش آموزيد با وجود آن خود را با خويشتندارى و سنگينى بيارائيد و نسبت به دانش آموزان خــود تـواضـع كـنـيـد و نسبت به استاد خــود فروتن باشيد و از علماء متكبر نباشيد كه رفتار باطلتان حق شما را ضايع كند.

2. امام صادق عليه السلام راجع به قول خداى عزوجل «تنها بندگان دانشمند خدا از او ترس دارند» فرمود : مراد بــه دانشمند كسى است كـــه كـردارش گفتارش را تصديق كند و كسى كه چنين نباشد عالم نيست.

3. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : آيا از آنكه به حقيقت فقيه است به شما خبر ندهم ؟
او كسى است كه مردم را از رحمت خدا نااميد نكند و از عذاب خدا ايمن نسازد و به آنها رخصت گناه ندهد و قرآن را ترك نكند از روى اعراض و به چيز ديگر متوجه شود. همانا در علمى كه فهم نباشد خيرى نباشد. همانا در خواندنى كه تدبر نباشد خيرى نباشد. هـمـانـا در عبادتى كــــه تـفـكـر نباشد خـيرى نباشد.
و در روايت ديگريست : همانا در علمي كه فهم نباشد خيرى نيست همانا در خواندني كه تدبر نباشد خيرى نيست همانا در خداپرستى كــه فقه نباشد خيرى نيست همانا در عبادتي كه در آن پرهيزكارى نباشد خيرى نيست.

4. امام رضا (ع) فرمود : از نشانه‏ هاى فهميدن دين خويشتندارى و خاموشى است.

5. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : سفاهت و فريفتگى (ناآزمودگى) در دل عالم نيست.

6. امام عليه السلام از عيسى بن مريم نقل مى ‏كند كه او گفت :
اى گروه حواريون ! مرا به شما حاجتى است ، آن را برآوريد : گفتند حاجتت رواست يا روح الله ! پس بـرخـاست و پـاهاى ايشان را بشست ، آنها گفتند : ما به شستن سزاورتر بوديم يا روح الله.
فــرمــود : هـمـانـا سزاروارترين مــردم بــه خـدمت نمودن عالم است ، من تا اين اندازه تواضع كردم تا شما پس از من در ميان مردم چون من تواضع كنيد سپس عيسى عليه السلام فرمود : بناى حكمت به وسيله تواضع ساخته شود نه بوسيله تكبر چنانچه زراعت در زمين نرم مى ‏رويد نه در كوه.

7. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود :
اى دانشجو همانا دانشمند را سه علامت است : علم و خويشتندارى و خاموشى. و عالم نما را سه علامت است :
با نافرمانى نسبت به مافوق خود كشمكش كند و به وسيله چيرگى به زير دست خود ستم كند و از ستمكاران پشتيبانى نمايد.

باب حق عالم‏

1. اميرالمؤمنين عليه السلام مى ‏فرمايد : از جمله حقوق عالم است كه از او زياد نپرسى و جامه ‏اش نگيرى ، چــون بــر او وارد شـدى و گــروهـى نزد او بودند به همه سلام كن و او را نزد آنها به تحيت مخصوص گردان ، مقابلش بنشين و پشت سرش منشين ، چشمك مــزن ، بـــا دسـت اشـاره مــكـــن ، پرگوئى مكن كه فلانى و فلانى برخلاف نظر او چنين گفته ‏اند و از زيادى مجالستش دلتنگ مشو زيـــرا مـثـل عــالـم مـثـل درخـت خرماست بايد در انتظار باشى تا چيزى از آن بر تو فرو ريزد و پاداش عالم از روزه ‏دار شب زنده دارى كه در راه خدا جهاد كند بيشتر است.